Désolé, cet article n’existe pas en français. Langue d’origine : nl
26 décembre 2011

De Vrijwillige Richtlijnen over beheer van gronden : Waar zijn we en waar gaan we naartoe ?

Wat zit er verstopt achter die langgerekte titel : “Vrijwillige Richtlijnen voor verantwoord beheer van grond, visgronden en bossen met betrekking tot de nationale voedselveiligheid” ? Dat klinkt ons wel bekend in de oren, maar tegelijkertijd klinkt het complex en verwarrend. Is er een verband met de “Vrijwillige Richtlijnen ter ondersteuning van geleidelijke verwezenlijking van het recht op adequaat voedsel met betrekking tot de nationale voedselveiligheid” ? Ja, ook deze nieuwe Richtlijnen zijn totstandgekomen en onderhandeld in het hart van de FAO (Voedsel- en Landbouw Organisatie van de Verenigde Naties) en zijn aangenomen door de Lidstaten. Maar is de tekst dan al aangenomen ? Wie heeft eraan meegewerkt ? Is er rekening gehouden met de belangen van sociale bewegingen ? Zijn deze Richtlijnen gebaseerd op het recht op voedsel ?

Om die vragen te beantwoorden kijken we eerst een paar jaar terug.

In 2006 is het voor het eerst dat een internationale conferentie zich nadrukkelijk interesseert in de toegang tot grond en landbouwhervorming. De afsluitende verklaring van de Internationale Conferentie voor Landbouwhervorming en Rurale Ontwikkeling (ICLHRO) onderstreept het belang van landbouwhervorming voor de verwezenlijking van mensenrechten. De fundamentele rol van landbouwhervorming, duurzame landbouwmodellen en uitvoering van mensenrechten in de strijd tegen honger is erin erkend. De staten die de Verklaring hebben ondertekend, verbinden zich dus om een actieve rol te spelen in de uitvoering van landbouwhervormingen en in de mondialisering van de toegang tot grond.

In 2009 neemt de FAO het initiatief om de “Vrijwillige Richtlijnen voor verantwoord beheer van land en natuurlijke hulpbronnen” (VR) aan te nemen. De Richtlijnen zullen een grote algemene overeenkomst tussen regeringen, private samenleving en internationale organisaties worden en ze zullen door de Lidstaten van de FAO en andere geïnteresseerde partijen worden goedgekeurd. Het proces is van start !

Tussen 2009 en 2011 zijn er grote regionale bijeenkomsten georganiseerd in grote regio’s van de wereld. In navolging op de hervorming van de CSA (Comité voor voedselveiligheid van de Verenigde Naties), zal de betrokkenheid van de private samenleving, zowel in het begin als bij de onderhandelingen, eraan bijdragen dat de VR een belangrijke legitimiteit krijgen. Het grootste deel van de bijeenkomsten van organisaties uit de private samenleving zijn gecoördineerd door FIAN, als lid van het Internationale Faciliterende Team (“International Facilitating Team”) van het Internationale Planningscomité voor Voedselsoevereiniteit (IPC). Dat Comité bestaat uit vertegenwoordigers van volksorganisaties (boeren en boerinnen, autochtone volkeren, gemeenschappen van nomaden, vissers, vrouwen, jongeren en stedelijke bevolking) en NGO’s die veel ervaring hebben met vraagstukken rond grond en natuurlijke hulpbronnen. In totaal hebben er tussen september 2009 en november 2011 15 bijeenkomsten plaatsgevonden, waaraan meer dan 1200 personen hebben deelgenomen.

Die bijeenkomsten van de private samenleving op de vier continenten, samen met een elektronische raadpleging, hebben geresulteerd in een tekst waarin het standpunt van de private samenleving wordt weergegeven : “Organisatievoorstellen van de private samenleving voor de Richtlijnen van de FAO over het verantwoord beheer van land en natuurlijke hulpbronnen”. Dat standpunt is opgesteld naar het voorbeeld van een omvangrijk en uitputtend tekstvoorstel van 13 Richtlijnen (te raadplegen op de site van de FIAN België : http://www. fian.be/spip/php ?article139).

Deel uit de introductie van de Richtlijnen zoals voorgesteld door de organisaties uit de private samenleving :
Wij denken allemaal dat het aanwezige voorstel heel interessant kan zijn vanwege de huidige, steeds weer opkomende, crises van voedselprijzen, oplopende klimaatverandering, grootschalig opkopen van grond en oplopende geschillen over natuurlijke hulpbronnen. Wij denken dat het, vanwege de serieuze problemen die het leven van miljoenen mensen in verstedelijkte en plattelandsgebieden bedreigen, nodig is om internationale normen vast te stellen voor het beheer van land en natuurlijke hulpbronnen. Wij denken dat we echte hervormingen van agrarische herverdeling hard nodig hebben. Hetzelfde geldt voor een politiek die de rechten op natuurlijke hulpbronnen van de lokale gemeenschap onderhoudt en versterkt en die sociaal juist en ecologisch duurzaam is. Wij hopen dat de Vrijwillige Richtlijnen de uitvoering van de tijdens de ICLHRO gemaakte afspraken zullen versnellen, met name die welke betrekking hebben op gronden en natuurlijke hulpbronnen.

Begin 2011 heeft het secretariaat van de FAO zich, op basis van de gehouden bijeenkomsten, ingespannen voor de start van een voorproject van de Vrijwillige Richtlijnen, “zero”, dat het onderwerp was van een grootschalige elektronische raadpleging. Honderden betrokkenen hebben zich op die manier kunnen uitlaten over dat voorproject, zoals de Coalitie tegen Honger, die, gestimuleerd door FIAN België, in mei zijn standpunt in een document heeft weergegeven (op de site van FIAN België te raadplegen).

In juni 2011 werd een “eerste” voorproject in onderhandeling genomen tijdens de eerste bijeenkomst van de Werkgroep met onbeperkte samenstelling (OEWG in het Engels) bij de FAO in Rome. Daarin was geprobeerd rekening te houden met de verschillende bijdragen. Hoewel de deelnemende partijen (60 Lidstaten en 20 vertegenwoordigers van de private samenleving, private sector, evenals deelnemers van internationale financiële instellingen en waarnemers) hadden verwacht een groot debat op te kunnen starten over de cruciale waarde van toegang tot en beheer van grond, waren de vier dagen van onderhandelingen meteen gericht op het concreet formuleren van het voorproject.

Dezelfde deelnemers ontmoetten elkaar van 11 tot 15 juli opnieuw in Rome, gedurende vijf intensieve dagen, om te onderhandelen over de precieze tekst. Het doel : het na vijf dagen afronden van de onderhandeling over de tekst, zodat in oktober aan het Comité voor voedselveiligheid een onderhandelde tekst gereed zou zijn voor aannemen. Het doel bleek al snel veel te ambitieus vanwege het belang en de gevoeligheid van het onderhavige probleem.

Om de kansen op het aannemen van de Richtlijnen in oktober tijdens de 27e sessie van de CSA te vergroten, is er een zoveelste sessie gepland in de week voorafgaand aan de top, tussen 10 en 15 oktober. Na een week van intensieve onderhandelingen is 74% van de tekst van de VR aangenomen, waaronder, volgens sociale organisaties en bewegingen, cruciale kwesties, zoals de erkenning en de bescherming van gebruikelijke systemen van beheer van landerijen, vissen en bossen, de bescherming van voorvechters van de rechten van boeren, vissers, inheemse volkeren, dominees en nomaden, en bovendien de toezegging de sociale strijd voor de bescherming van natuurlijke hulpbronnen niet strafbaar te stellen.

Desondanks hebben de onderhandelingen toch geen succes gehad door de complexiteit van de tekst. Meerdere onderwerpen van discussie, met name wat betreft de investeringen in de landbouw, wachten nog altijd op een antwoord. Het Comité voor voedselveiligheid gaat de inhoud vaststellen van de volgende onderhandelingen (waarschijnlijk in januari 2012) om eindelijk een akkoord te bereiken over één van de meest urgente problemen van onze tijd : op welke manier kunnen een eerlijke toegang en grondregimes voor landerijen, vissen, bossen en natuurlijke hulpbronnen worden verzekerd en onderhouden ten behoeve van autochtone volkeren en kleine producenten, met name vrouwen.

Concluderend, en om te spreken met de woorden van Sofia Monsalve van FIAN International, bieden de VR de mogelijkheid om een systematische en gedetailleerde interpretatie te geven van de al bestaande internationale rechten van mens en milieu en hun uitvoering naar een nationaal niveau te brengen, bijvoorbeeld door nationale en regionale actieplannen. Dat hulpmiddel zal overigens niet alleen van nut zijn voor landen in het Zuiden. Ook in Europa, zoals in België, is de toegang tot grond, vooral voor jonge boeren, een even belangrijke kwestie en het is de hoogste tijd dat daarvoor een oplossing en een concrete uitvoering wordt aangedragen.

INLEGVEL – Zij hebben meegedaan aan de onderhandelingen... Wat zeggen zij ervan...

Mamadou Ba, Nationaal Adviseur van Overleg en Samenwerking van Agrariërs, Senegal : Wij vertrouwen erop dat de VR kunnen bijdragen aan de bescherming van onze autonomie, onze voeding en onze voedselonafhankelijkheid. Zij kunnen ons helpen in de strijd tegen het opkopen van gronden. Elke land heeft zijn eigen rechten en rechtmatige besluitvormingsprocessen, maar deze richtlijnen bieden ons de mogelijkheid om ons met maximale macht en legitimiteit in te zetten in onze strijd tegen landopkopingen. Het is een bijzondere kans en die willen we grijpen. [...]
[Wanneer hij spreekt over wat onderhandelbaar is en wat niet], wij kunnen niet accepteren dat iemand tegen ons zegt “Voortaan hebben jullie geen enkele verantwoordelijkheid of recht meer op jullie gronden”. Daartegen zeggen we NEE. Wij zijn boeren. Landbouw is onze activiteit. Dus : versterk ons, versterk onze kennis van grond, geef ons ons recht op de grond, laten we strijden tegen het opkopen van gronden, zodat we kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van de landbouw en voedselonafhankelijkheid.

Jorge Stanley Icaza, Internationaal Adviseur van Indiase Verdragen (IITC) en Beweging van de Jeugd Kuna, Panama : [...] Wij leven onder continue bedreiging. [...] Daarom zijn wij hier om mee te doen aan een proces van betrokkenheid en dialoog met de Verenigde Naties, zodat ook naar onze rechten, onze ideeën wordt geluisterd. Wij komen namelijk niet van een andere planeet, maar leven hier, op onze gronden. Wij strijden voor de verdediging van ons land, voor de verdediging van onze natuurlijke hulpbronnen. Wij vechten niet voor zaken die ons niet toebehoren : wij vechten voor onze gronden, voor onze kinderen. Dat is de reden dat wij hier met de regeringen bij de FAO zitten, om hen te vragen onze rechten te erkennen, [...] Ook zijn wij gekomen om de regeringen te zeggen ons te ondersteunen, zodat zij, elke keer wanneer iemand landerijen, rivieren, bergen wil opkopen, zullen zeggen : “Wacht even, dames en heren, u moet eerst verplichte, vrije en heldere toestemming vragen van de inheemse bevolking [...]”.


This Dutch translation has been made possible thanks to the project : Free translation of websites for NGOs and non-profit organisations. A project managed by Mondo Services and the translator Liselot Puiman