Defend The Defenders - Beet The System ! 2023

Mensenrechtenverdedigers, criminalisering en recht op voedsel

Michael Phoenix – Mensenrechtenexpert, momenteel Hoofd ‘Onderzoek en Campagnes’ voor de Speciale Rapporteur van de Verenigde Naties over de toestand van de mensenrechtenverdedigers

Al decennialang worden personen die zich inzetten om een concrete invulling te geven aan de mensenrechten in het dagelijkse leven van mensen geconfronteerd met represailles voor hun activisme. Dit jaar is het de 25e verjaardag van de Verklaring van de Verenigde Naties dat als bedoeling heeft om activisten te ondersteunen en te beschermen, maar toch houden de aanvallen aan. Hun strijd leert ons waardevolle lessen over de zoektocht naar de gelding van de mensenrechten.

Artikel vertaald van het Engels, originele versie online beschikbaar : hier

Het recht op de verdediging van de rechten

De invoering van de VN-Verklaring over Mensenrechtenverdedigers 25 jaar geleden vormde een belangrijke evolutie in het concept van de mensenrechten.

Er wordt vaak benadrukt dat de Verklaring geen nieuwe rechten heeft gecreëerd. Het echte belang ervan is eerder te vinden in de erkenning van een aspect van die rechten dat al eerder vastgelegd was door het Internationaal Recht, namelijk dat de bescherming, toepassing en realisatie van die rechten niet enkel afhangen van de bevoegdheid van de Staten. De Verklaring bevestigde het vermogen van individuen om de mensenrechten te verdedigen, om zich in te zetten voor de realisatie en ontwikkeling ervan, en verduidelijkte dat de activisten moesten kunnen rekenen op de bescherming van de Staat tegen eender welke vorm van represailles waarmee zij te maken zouden krijgen.

Het feit dat de onderhandelingen die aan de aanname van de Verklaring voorafgingen veertien jaar geduurd hebben, getuigt van het ongemak dat sommige Staten ervaarden bij het aanvaarden van dat idee. Hoewel de meerderheid van de regeringen hun steun en respect voor de mensenrechten verkondigen, lijken ze allemaal vastberaden om de controle te behouden wanneer ze moeten beslissen welke van die rechten – voor zover die er zijn – beschermd moeten worden, alsook wanneer en voor wie. De mensenrechtenverdedigers brengen door middel van hun acties die situatie opnieuw ter sprake en benadrukken de universaliteit en ondeelbaarheid van de mensenrechten. Hun activisme en verdediging creëren spanningen tussen henzelf en de nationale autoriteiten, zelfs in de Staten die de activisten oprecht beschouwen als bondgenoten in de strijd om hun plichten wat betreft de mensenrechten na te komen.

Represailles

In verschillende contexten in de hele wereld worden de uitdagingen waar de activisten de gevestigde macht voor plaatsen – op politiek, economisch of ander niveau – beschouwd als onaanvaardbaar door zij die menen dat ze alles te verliezen hebben. De represailles tegen de activisten, die de Staten volgens het Verdrag hadden moeten voorkomen, worden toch tegen hen uitgevoerd, of het nu door de Staat gebeurt of niet.

Elk jaar worden de moorden op honderden mensenrechtenverdedigers gedocumenteerd. Het gaat dus om een grootschalig probleem. Het project ‘HRD Memorial’ is een gezamenlijk initiatief van een netwerk van mensenrechtenorganisaties. In 2022 tekende het project 401 moorden op in 26 landen [1]. Het jaar ervoor waren dat er 358 [2].
De ngo Global Witness, die verslag uitbrengt over de moord op activisten die vraagstukken over het klimaat en de aarde behandelen, heeft 1910 overlijdens gedocumenteerd sinds 2012 [3]. Zo goed als al die moorden blijven ongestraft.

“In 2022 werden 401 moorden op mensenrechtenverdedigers opgetekend”

Infographic Global Witness

Nochtans zijn die moorden slechts de meest extreme vorm van represailles. In sommige contexten zijn dreigementen, waaronder doodsbedreigingen, ook extreem veel voorkomend. Lastercampagnes die georganiseerd worden door publieke figuren zijn wijdverbreid, en zelfs heel gebruikelijk in de Staten die beweren dat ze het werk van de activisten en de Verklaring ondersteunen. Overal ter wereld spannen bedrijven strategische rechtszaken [4] aan tegen activisten om kritische stemmen die opgaan over hun daden de mond te snoeren. Sinds 2019 [https://www.the-case.eu/latest/how-slapps-increasingly-threaten-democracy-in-europe-new-case-report/] documenteerde CASE (Engels acroniem voor ‘The Coalition Against SLAPPs in Europe’) 820 gelijkaardige gevallen in Europa [5]. Die trend valt echter globaal waar te nemen. [Zie het artikel over de strategische rechtszaken p. xx]

Yet killings are only the most extreme kind of backlash. In some contexts, threats, including death threats are also extremely common, and smear campaigns by public actors are widespread, frequent even in the states seeking professing to champion the work of defenders and the HRD Declaration. Around the world, strategic lawsuits are being brought against defenders by corporate actors seeking to silence criticism of their activities. The Coalition Against SLAPPs in Europe has identified 820 such cases in the continent since 2019. [6]] The trend, however, is global. [7]

Het is essentieel om rekening te houden met de omvang van de represailles en hun hardnekkigheid in de loop van de tijd. In mei 2020 werd de Speciale Rapporteur van de Verenigde Naties over de situatie van de mensenrechtenverdedigers aangeduid. Dat is een onafhankelijke experte die door de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties belast is met het bevorderen van de uitvoering van de Verklaring. Sinds haar benoeming heeft zij al meer dan 782 keer haar bezorgdheid geuit bij de Staten over de risico’s voor de activisten en de represailles tegen hen [8].
Bovendien signaleerde de experte nog veel meer gevallen via andere kanalen. Maar zelfs opgeteld vormen haar acties slechts een fractie van de gedocumenteerde gevallen van represailles. De huidige Speciale Rapporteur is namelijk al de vierde houder van het mandaat. Sinds 2000 hebben haar voorgangers ook honderden gevallen bekendgemaakt bij de Staten. De onderhandelingen rond de Verklaring zijn van start gegaan aan het begin van de jaren 1980 in reactie op de bezorgdheden over de aanvallen tegen mensenrechtenverdedigers.

Criminalisering

De meest voorkomende vorm van represailles tegen de activisten is zonder twijfel de criminalisering. Dat fenomeen houdt niet alleen het starten van gerechtelijke onderzoeken en vervolgingen van activisten als represailles voor hun werk in. Door middel van delegitimerende foutieve rapportage vervagen de Staten ook de grenzen (in de ogen van het publiek) tussen vreedzame acties om de mensenrechten te verdedigen en criminele activiteiten.

In de meest flagrante gevallen, waarbij mensenrechtenverdedigers veroordeeld worden tot lange gevangenisstraffen of zelfs levenslange opsluiting, is het doel van de Staten om een einde te maken aan hun activisme. In andere gevallen worden ongegronde rechtszaken aangespannen en gerechtelijk vervolgd, waarna ze onvermijdelijk verworpen worden door de rechtbanken. Daarbij lijkt het de bedoeling te zijn om de activisten uit te putten, te bedwingen en druk uit te oefenen op de banden met hun bondgenoten. Wanneer Staten ongegronde beweringen uiten over de zogezegde criminele aard van het vreedzame activisme, de manifestaties of organisaties, viseren zij de steun van de samenleving voor activisten. Zo proberen zij de activisten een waarschuwing te geven. Die situatie doet zich ook voor wanneer er gedreigd wordt met strafrechtelijke vervolging.
De gevolgen voor de activisten zijn zwaar. Wanneer de activisten te maken krijgen met de druk van het juridische staatsapparaat, los van de kracht van de rechtsstaat en van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht in de jurisdictie waarin zij zich bevinden, ondervinden zij onvermijdelijk stress, bezorgdheid en angst door de strafrechtelijke vervolgingen en zelfs de publieke aantijgingen. De procedures kunnen jaren duren en leggen de activisten en hun families aanzienlijke financiële en psychologische lasten op. Daarnaast riskeren de geviseerde personen om verstoten en met argwaan behandeld te worden door hun lokale gemeenschap. Bovendien komen velen van hen lange tijd terecht in voorlopige hechtenis, afgezonderd van hun familie en vrienden. Of misschien worden hun rechten op nog andere manieren beperkt terwijl de zaak evolueert.

Naast de impact op de verdedigers die direct geviseerd worden, hebben het starten van strafrechtelijke onderzoeken, de formalisering van de beschuldigingen en de dreiging van een veroordeling ook een afschrikkend en verlammend effect op de anderen. Het is moeilijk om niet te concluderen dat dat in veel gevallen een ander belangrijk onderdeel is van het resultaat dat men wil bereiken. De mensenrechtenverdedigers zijn zij die beslissen : ‘Genoeg is genoeg’, en die van verontwaardiging overgaan tot actie. Hun criminalisering schrikt andere mensen af om zich bij hen te vervoegen.

De criminalisering van mensenrechtenverdedigers schrikt andere mensen af om zich bij hen te vervoegen

Milieu, land en recht op voedsel

De activisten die het meeste te maken krijgen met criminalisering zijn onder andere zij die de rechten die bedreigd worden door de vernieling van het milieu en het onrechtvaardige beheer van de toegang tot land, water en andere natuurlijke rijkdommen proberen te verdedigen. Daar hoort ook het recht op toereikende voeding bij.

Die activisten zetten zich vaak in voor hun eigen gemeenschappen, komen dikwijls uit gemarginaliseerde groepen, en hebben als doel om de levensmiddelen binnen de lokale bevolking te beschermen. Daarbij kaarten ze ook bredere uitdagingen aan op vlak van de mensenrechten en het milieu en de oorzaken die eraan ten grondslag liggen.

Maar criminalisering is lang niet het enige middel dat gebruikt wordt om de activisten de mond te snoeren en te onderdrukken. Het kan ook een uiting zijn van het feit dat de situatie verergert.
In het begin van het jaar werd een van de vrienden van Jaime, de boer Santos Hipólito Rivas, samen met zijn zoon doodgeschoten [9]. Daarvoor was hij samen met Jaime al eens gecriminaliseerd.

Bescherming

Jaime en Hipólito hadden allebei bescherming genoten dankzij het nationale programma van Honduras dat als doel had aanvallen tegen activisten te voorkomen, zoals het Inter-Amerikaans Hof voor de Mensenrechten opgelegd had aan meerdere communautaire leiders van Bajo Aguán. In vele Staten waar het strafrecht voortdurend misbruikt wordt om mensenrechtenverdedigers te viseren, bestaan er beschermingsprogramma’s voor activisten. Maar die zijn niet in staat om de problemen van de personen die het meeste risico lopen op te lossen.

In december 2022 publiceerde het Comité voor economische, sociale en culturele rechten van de Verenigde Naties – het orgaan dat zich buigt over de implementering van het IVESCR – een nieuwe Algemene Opmerking over de relatie tussen de mensenrechten en de aarde [10]. Het Comité bevestigde, terwijl het de verplichtingen van de lidstaten tegenover het Verdrag toelichtte, dat een veilige en rechtvaardige toegang tot het land van levensbelang is om te kunnen genieten van de economische, sociale en culturele rechten. Het onderstreepte ook de kwestie van de represailles, inclusief de criminalisering, tegen de mensenrechtenverdedigers die van het land afhangen.

Het Comité heeft vijf maatregelen voorgesteld die de Staten moeten toepassen zodat ze hun verplichting om de activisten te beschermen nakomen. Die maatregelen waren onder andere het publiekelijk erkennen van het belang en de legitimiteit van het werk van de activisten, het garanderen dat de wet niet gebruikt wordt om hen te straffen of te hinderen, alsook het versterken van de publieke instellingen die erop moeten toezien dat zij hun activiteiten tot een goed einde kunnen brengen, zonder vrees voor represailles.

Als het plan dat het Comité voorstelt tot uitvoering komt, zou het op zijn minst de verdedigers van het recht op het land in staat stellen zich te beginnen verweren tegen de al te gebruikelijke strafrechtelijke vervolgingen of tegen de dreiging van zulke vervolgingen. Het Comité heeft zich ook gebogen over de rol van bedrijven in die represailles : ‘De lidstaten moeten een juridisch kader aannemen dat bedrijven verplicht om redelijke vooruitgang te boeken op het vlak van de rechten van de mens om de schadelijke effecten van hun beslissingen en activiteiten over de rechten zoals zij bepaald werden in het Verdrag te identificeren, voorkomen en verzachten.’

De activisten bouwen op hun beurt hun eigen beschermingsnetwerken en -systemen uit.

De activisten bouwen op hun beurt hun eigen beschermingsnetwerken en -systemen uit. Daarbij benadrukken ze de plicht van de Staten om hen te ondersteunen en een einde te maken aan elke vorm van represailles tegen hen. Ze knopen verbanden aan met andere activisten in hun land en regio, werken samen met internationale organisaties en spelers op vlak van de mensenrechten, stellen noodplannen op en versterken de solidariteit binnen de samenleving. Zo dragen zij, door hun werk verder te zetten ongeacht de vanzelfsprekende en zware risico’s op represailles, bij aan de vooruitgang van de mensenrechten en aan de ontwikkeling van een meer rechtvaardige en gelijke maatschappij.


Dit artikel hoort bij Beet The System ! 2023 "Defend the Defenders : Stop de criminalisering van verdedigers voor het recht op voedsel". Klik hier om andere artikelen te lezen.